در سال‌هاي اخير، تماس من با شعر معاصر به حداقل رسيده است. اين کمي تماس در ذهن انسان، انديشه‌هاي گوناگوني را زنده مي‌کند. آيا شاعران ما علاقه‌ي خود را به آفرينش شعر از دست داده‌اند يا آن که آنان همچنان مُجدانه به سرودن زمزمه‌هاي خويش مشغولند و اين من هستم که به دلايل فاصله‌ي جغرافيايي، از داشتن تماس با شاعران و يا دسترسي به خواندن سروده‌هاي آنان محروم گشته‌ام؟ در وبلاگ ها و تارنما ها يا سامانه‌هاي فارسي تا آن‌جا که من نشاني دارم و يا گذارم مي‌افتد، آن تعداد افرادي که به طور جدي به کار شعر مشغولند يا چندان کمند که ديده نمي‌شوند و يا من در چنان فضايي به سر مي‌برم که نتوانسته‌ام کارهايشان را پيگيري‌کنم.

اين نکته نيز ناگفته نماند که علائق ذهني ما به جلوه‌هاي گوناگون هنري در هر دوره از عمر، رنگ و بوي خاص خود را مي‌گيرد که اين نيز غير طبيعي نمي‌نمايد. با وجود اين‌ها، چندين ماه پيش،  به « وبلاگ »ي برخوردم به نام « رقصيدن روي مين ». در اين وبلاگ، شعري مفصل، منتشر شده بود که شاعر آن « آرزو شهبازي» است که آن را به مناسبت نوزده سالگي بمباران حلبچه در عراق سروده است.  

شعر مورد نظر قبل از آن‌که سري در پرداخت‌هاي سنتي براي چنين مناسباتي داشته‌باشد، براي من، ناگهان پنجره اي به يک افق تازه گشود. زباني شفاف، نگاهي متفاوت، لحني صميمي، ذهنيتي غم انگيز و دردبار، يک باره مرا غافلگير کرد. انتظار خواننده در چنين مناسباتي، آنست که به شعري برخورد کند سرشار از شعارهاي تند و تيز و يا نفرين و نفرت به عاملان بمباران شيميايي حلبچه. اما چنان نبود و اين چنان نبودن، هر لحظه، مرا عميق و عميق تر به دنياي واژگاني و مضموني شاعر فرو برد.

شعر حلبچه ناگهان مرا با شاعري کاملاً نا آشنا، آشنا ساخت. شاعري که دور از همه‌ي برخوردهاي قراردادي و عادت‌شدگي شماري از نوسرايان معاصر که گويي از فراز کوه قاف دانش و توانش، به مناسبات اجتماعي مي‌نگرند و هرچه در دل دارند يا نفرين است و يا ستايش، به کاري خُرد اما ماندگار و تداوم‌يابنده مشغول است. در حالي که اين شاعر ناآشنا، دور از دورباش‌ها و کورباش‌هاي هنري، با زباني که گاه حتي مي‌توانست بيشتر در کارگاه ذهن شاعر ورز بخورد، اندوه انساني خود را بي هيچ ذره‌اي خشم وحشي يا اشکي خون‌ آلود،  اما شکافنده و بُرش‌دهنده به تماشا گذاشته است.

پديده‌ي تمايزطلبي  نه تنها در زندگي روزانه و هر لحظه‌ا‌ي ما داراي جلوه‌هاي خاص خويش است بلکه در زندگي فرهنگي انسان چه در گذشته و چه در زمان حال، جلوه هاي خود را به نمايش گذاشته‌است و مي‌گذارد. يکي از اين موردها مربوط به عنصري بلخي است ( تولد: نامعلوم / وفات 431 هجري قمري) که از شاعران برجسته‌ي دربار محمود غزنوي بوده است. او شعري دارد که دو بيت آن به اين قرار است:

در عشق تو کس پـــاي ندارد جُز من

در شوره، کسي تخم نکارد جـــز من

با دشمن و با دوست، بَدَت مي‌گويم

تا هيچ‌کست دوست نـــدارد جز من

در اين دوبيت، با آن‌که غرض عنصري، بيان محبت او به معشوق است اما قبل از آن که معشوق متمايز شود، اين خود اوست که به شکل بسيار برجسته‌اي در ميان دوست و دشمن متمايز مي گردد. شايد بتوان ادعا کرد که شاعر به قيمت فرا کشيدن خويش، حتي به شيوه‌اي ابهام‌آميز، به تحقير معشوق نيز مي‌پردازد. اگر جز اين بود، چرا بايد عمل دوست داشتن خود را به پاشيدن تخم در شوره زار توصيف‌کند؟

مورد ديگر به ترانه‌اي بر مي‌گردد که يک خواننده‌ي ايراني به نام حسن شماعي‌زاده، آن را خوانده است. من مطمئن نيستم که عنوان اصلي ترانه چيست. اما از آن به عنوان « يک دختر دارم، شاه نداره » ياد مي‌کنم. در اين ترانه، گذشته از بازتاب همه‌ي ديدگاه هاي سنتي عقب‌مانده که گويي در پوششي از افتخارات شماري از هموطنان ما قرار دارد، خواننده به دو نوع تمايز برخورد مي‌کند. تمايز اول آنست که او دختري دارد که حتي شاهان که نماد فرادستي نسبت به ديگران هستند، از داشتنش محرومند. پس دارنده‌ي اين دختر، شخصي است فراتر از فراتران يعني فراتر از شاهان.

آن گاه تمايز دوم مطرح مي‌شود که  بيشتر به دارنده‌ي دختر که همان پدر باشد بر مي‌گردد تا به خود دختر که قاعدتاً بايد سرچشمه‌ي تمايز باشد. پدر، شاخ و شانه مي‌کشد که او به دليل اين تمايز، دخترش را به هر« کَسي » که خواهان وي باشد نمي‌دهد. خواننده‌ي ترانه براي محتواي اول « کَس»، نظر به هر کَس و ناکَس دارد اما در بخش دوم ترانه، تأکيد مي کند که دخترش را به کسي مي‌دهد که « کَس » باشد. اين « کَس » دوم در عمل بازتاب اوج تمايزهاست. اين شخص آن کسي است که برفراز معيارهاي جاري روز نشسته است.

البته اين تصادفي نيست که اين ترانه در روزگار خويش، سخت مورد استقبال خانواده‌هاي ايراني و به ويژه خانواده‌هاي دختردار ايراني قرار گرفته بود. اگر در محفلي که پسرداران هم بودند، چنين ترانه‌اي از سوي خانواده‌ي دختر شنيده‌ مي‌شد، انگار خواننده‌ي ترانه از درون دل آنان سخن مي گفت و آنان را نسبت به همه‌ي دخترداران ديگر و صد البته پسرداران نيز متمايز مي‌کرد.

يکي از جلوه‌هاي تمايز در ميان ايرانيان که از دهه‌ي چهل خورشيدي به اين طرف پر رنگ و پرنگ‌تر شده، پديده‌ي نامگذاري فرزندان است. البته اين نکته را توضيح بدهم که نامگذاري فرزندان در همه‌ي کشورها و فرهنگ‌ها، تابع خواست‌ها، گرايش‌ها و نيز توجه به برخي عوامل فرهنگي و اجتماعي هر دوران بوده است. اين دگرگوني هميشه و همه جا بوده و قطعاً در آينده نيز خواهد بود. اگر چنين نمي‌بود ما هرگز به نام هاي جديد بر نمي‌خورديم و يا سليقه‌ها و دريافت‌هاي تازه‌اي را در اين عرصه نمي‌ديديم. اما نکته‌اي که من در رابطه با پديده‌ي تمايزطلبي و گرايش شديد ايرانيان مطرح مي‌کنم، از اين گرايش عام کاملاً متفاوت است.

موضوع بدين شکل است که بسياري از خانواده‌هاي ايراني براي نشان دادن اين تمايز، با صبوري تمام، فرهنگ‌هاي مختلف نام و يا واژه‌‌ها را زير و رو مي‌کنند تا نامي بيابند که ديگران نداشته‌ باشند. تأکيد بر نداشتن ديگران يا نبودن آن نام در ميان ‌دوستان و آشنايان، در واقع، تأکيد بر روي حفظ چنين تمايزي است. پس از انقلاب 1357، شاهد هستيم که بسياري نام‌هاي مذهبي با آهنگ و رنگ متمايزتري نسبت به گذشته‌ در ميان خانواده هاي ايراني رايج شده است. شايد جالب باشد بگويم که انتخاب اين نام‌ها نه براي نشان‌دادن تمايز يا حفظ آن صورت گرفته‌ بلکه عمدتاً ريشه در هماهنگ شدن با همان ضرباهنگي دارد که در فضاي کلي جامعه جاري است. در اين ميان، آنان که اين گرايش عام را نپذيرفتند و بيشتر و بيشتر به سوي نام‌هاي ظاهراً خالص ايراني گام برداشتند، در واقع چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، به اين رفتار تمايزطلبانه‌ي ذهني خويش، ويژگي ديگري بخشيدند.

از طرف ديگر بايد گفت که تمايزطلبي در کشورهاي پيشرفته‌ي صنعتي که دمکراسي از يک توازن و سلامت نسبتاً قابل قبولي برخوردار است، آهنگ ديگري پيدا مي‌کند. به عنوان مثال، « مايکل جَکسونMichael Jackson  / متولد 1958 » در لباسي شبيه لباس ژنرال‌ها ظاهر مي‌شود  بي آن که در حال و هواي رقابت با آنان باشد. يا « هيپي ها Hippies»‌ و « بيتل‌ها Beetels  » در دهه‌ي شصت ميلادي با نوع لباس پوشيدن مخصوص به خود، به کلي خوشتن را از ديگران که در زمينه‌ي آهنگ و آواز فعال بودند متمايز ساختند و همين تمايز نيز موجب برکشيده شدن آنان نسبت به ديگر گروه‌ها شد.

در برخي موردها گاه بايد در عمل روزانه، تمايز را ناديده گرفت تا در يک چشم انداز دراز مدت از تمايزي معتبر برخوردار گرديد. در اين حالت، مخالفت با تمايز و يا دوري جستن از آن، نوعي حفظ درازمدت تمايز است. در دهه‌ي شصت و هفتاد ميلادي که جنبش چريک شهري، شور و ولوله اي در بسياري از کشورهاي آمريکاي لاتين و نيز در ايران و ترکيه به پا کرده بود، دقيقاً از آبشخور همين ديدگاه تغذيه مي‌کرد.  چريک‌هاي شهري در تلاش بودند تا مانند ماهي در ميان درياي عظيم خلق شنا کنند تا از سوي مأموران نه متمايز شوند و نه به دام بيفتند. اين تلاش بازتاب اين انديشه بود که اگر آنان بخواهند به عنوان راهبران فکري و سياسي مردم در صف اول تاريخ متمايز شوند باد در صف آخر زندگي روزانه و آن هم به شکلي چون « همرنگ جماعت» حل شوند تا تاريخ در عمل به تمايز و برتري رفتاري و پيشاهانگانه‌ي آنان گواهي دهد.

صرف نظر از اين که تمايز در ميان انسان‌هاي مختلف و گروه‌هاي گوناگون اجتماعي، براي چه هدفي به کار مي‌رود، بايد بر اين نکته انگشت گذاشت که حس تمايزطلبي انساني، در مجموع حسي است که سمت و سوي آن به طرف روشنايي و تکامل است. طبيعي خواهد بود که تکامل و روشنايي، در پي خود غرور و افتخار نيز براي دارندگان آن به ارمغان آوَرَد. اما از ياد نبايد برد که اگر تمايز نبود، هنر در همه‌ي ابعادش، هنوز به سطحي که اينک رسيده است فرا نمي‌روئيد. چه بسا بسياري از آثار هنري، رونوشت يکديگر بودند بي آن که هر نسل در تلاش باشد تا کارش رنگ و بوي ديگري نسبت به نسل قبل و نسل‌هاي قبل از خويش داشته‌باشد. اگر تمايز نبود، چه بسا همه در دربار محمود غزنوي از زر ديگدان مي ساختند اما ديگر شاهنامه‌اي که ما امروز داريم، فراهم نمي‌شد. اگر تمايز نبود، ديگر ايلياد و اديسه و غزل هاي شمس و اشعار پر هيمنه و شورانگيز حافظ، زينت‌بخش هر خانه و کاشانه نبود. تمايز شايد در سکوتي مرموز، به بشريت بيش از آن خدمت کرده است که ما بدان انديشيده‌ايم. (1)

........................................

1/ اين نوشته، نخستين بار و به شکلي مفصل تر در فروردين 1380 در مجله‌ي عاشقانه شماره ي 192 در آمريکا به چاپ رسيده است. مقاله‌ي کنوني در عمل، جوهر خود را از آن زمان دارد اما بسياري از مطالب آن، اينک حال و هواي ديگري پيدا کرده است.

 چگونه مي توان انسان بود و از خود دريافت « گله‌واره‌اي» داشت؟ چگونه مي توان چنين موجود انديشمندي بود و باز در اين دريافت و تلقي باقي‌ماند که انبوه آدميان، با هر اسم و جنس و مشخصاتي که ظاهر شوند نسخه‌ي بدل يکديگرند. واقعيت حاکم بر زندگي و رفتار انسان با هر فرهنگ و زبان و سرزمين، چيزي خلاف اين نکته را به نمايش گذاشته‌است. اين شاهان و اميران و وزيران هستند که مردم کوچه و خيابان را در خلوت خويش و گاه حتي در حضورشان، آنان را  توده‌ي بي‌هويت خطاب مي‌کنند. توده‌اي که در ميان هم مي‌لولند بي‌آن‌که بتوان اين يک را از آن يک تمايز بخشيد. و اين در حالي است که به شماره‌ي يکايک انسان‌ها، عنصر تمايز و حس تمايز طلبي نه تنها وجود دارد بلکه  به هزاران شکل گوناگون، خود را در بافت‌هاي بسيار متنوع و گسترده‌ي زندگي اجتماعي به نمايش مي‌گذارد.

تمايز چيست؟ تمايز  از آن وپژگي‌هاي رفتاري انساني است که مي‌تواند او را از گستره ي جمع ظاهراً بي‌هويت جدا ‌کند، رنگ و بوي ويژه‌اي به وي بدهد و از اين راه، چشم و ذهن ديگران به سوي خود فراکشد. شايد بتوان گفت که انسان با به وجود آوردن تمايز ميان خود و ديگران و يا داشتن ادعاي تمايز ميان خود و ديگران، مي‌خواهد  به کسب اعتبار، به کسب ارزش و سرانجام به آن رضايت خاطر دروني براي ادامه‌ي حيات معنوي خويش دست يابد.

انسان متمايز مي‌تواند از نظر جغرافيايي در درون جمع باشد اما در ذهن و چشم‌انداز ارزشي ديگران، با جلوه‌گري تمايزطلبانه‌اي که دارد، بيرون از جمع قرار گيرد. اين بيرون قرار گرفتن، جلوه‌اي از جستجوي تنهايي يا تنها شدن نيست. اين تنهايي، نوعي به اوج رفتن، نوعي پر و بال در آوردن و بر فراز ديگران قرار گرفتن است.

همه ي انسان‌ها، متمايز شدن را دوست دارند. اما براي همه چندان ساده نيست که بتوانند آن را به تماشا بگذارند. بايد دانش داشت، بايد توانايي ذهني و حتي ابتکار عمل داشت تا جلوه‌ي اين تمايز، نظر ديگران را به خود جلب‌کند. اين گرايش که انسان‌ها کم يا زياد مي‌خواهند تافته‌ي جدا بافته‌اي در نظرآيند نظر به همين حس تمايزطلبانه دارد. حتي سعدي وقتي مطرح مي‌کند که : « همه گويند ولي گفته‌ي سعدي دگر است » تأکيد بر جداکردن از انبوه و برکشيدن آن بر فراز آن انبوه است.

آنان که در سازمان هاي سياسي و يا فرقه‌هاي مذهبي جمع‌مي‌شوند و هويت خويش را در درون آن جمع ظاهرً يک دست بازمي‌يابند در واقع خواستار نوعي تمايز هستند. با اين تفاوت که تمايز مورد نظر، از نوع تمايز فردي و خصوصي نيست بلکه تمايزي است که رنگ و بوي گروهي و جمعي دارد که البته آن جمع نيز بايد بايد با جمعي ديگر از همان تبار و سرشت مقايسه شود تا تمايز آن جمع نخستين هر چه بيشتر آشکارگردد. بايد گفت که براي انسان، حضور تمايز از نظر رواني، در عمل نوعي راه‌برون رفت از مرگ معنوي است.

آنان که مي خواهند از نظر لباس و اندام در يک جمع زنانه، تبديل به « ماه مجلس » شوند، آنان که مي خواهند در يک محفل که احتمال حضور افراد گوناگون با سليقه‌هاي متفاوت وجود دارد به جلوه‌گري تمايز خويش بپردازند، از صرف وقت و مال هيچ گونه دريغي ندارند. تصور اين نکته که افراد آن جمع در محفل هاي کوچکتر و دور از چشم ديگران، آن شخص متمايز را مورد بحث قرار دهند و در اين بحث، خواه ناخواه، زبان به تحسين و گاه حيرت در مورد او بگشايند، همه‌ي خستگي‌هاي حاصل از مقدمه چيني‌هاي پيشين را جبران مي‌کند.

حتي در برخي رفتارهاي تهديدآميز از سوي کساني که به نحوي خود را فراتر از قانون تصور مي‌کنند و اصولاً خود را از آن تبار به شمار مي‌آورند که « اگر آتش خشم آنان شعله‌ور شود، هيچ‌کس جلودارشان نخواهد بود» نيز وجه تمايزطلبي را آشکارا مي‌توان به تماشا ايستاد. يا آنان که در زمان خشم و خروش، در برابر يک فرد ضعيف تر از خويش ابراز مي‌دارند که « برايت آشي بپزم که يک وجب روغن روي آن بايستد.» باز هم از طناب تمايز آويزان مي‌شوند. درست است که چنين شيوه‌‌اي از بيان، بوي تهديد و تجاوز مي‌دهد، اما در عمل، بهره گيري از اصطلاحاتي اين چنين، براي به تماشاگذاشتن تمايزي است قدرت‌مدارانه، فرازنشينانه و صد البته سرشار از مضمون هاي ارزشي اجتماعي و فرهنگي.

برخي از کارهاي ديگر اشکان آويشن را مي توان درتارنماي  « باريکه‌ها و گستره‌ها »  ديد.